Rząd przygotował jeden z największych pakietów zmian w obszarze spraw obywatelskich. Projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu optymalizacji procesów w zakresie spraw obywatelskich obejmuje nowelizację czterech kluczowych aktów prawnych:
- ustawy o dowodach osobistych,
- Prawa o aktach stanu cywilnego,
- ustawy o dokumentach paszportowych,
- ustawy o obywatelstwie polskim.
Celem reformy jest usprawnienie obsługi obywateli, uproszczenie procedur oraz dalsza cyfryzacja administracji publicznej. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazuje, że zmiany są efektem przeglądu przepisów po ponad dekadzie ich funkcjonowania oraz odpowiedzią na postulaty obywateli, urzędników stanu cywilnego i Rzecznika Praw Obywatelskich.
Nowe przepisy mają wejść w życie 1 lipca 2026 r., przy czym część rozwiązań technicznych będzie wdrażana etapowo.
Dowody osobiste – dłuższa ważność i nowe procedury
Najszersze zmiany dotyczą ustawy o dowodach osobistych. Projekt przewiduje m.in.:
- wydłużenie ważności dowodu osobistego dla seniorów do 15 lat, przy zachowaniu 10-letniej ważności certyfikatów elektronicznych,
- możliwość odbioru dowodu w dowolnej gminie,
- ułatwienia w zgłaszaniu utraty dokumentu – także w miejscu pobytu osoby niezdolnej do wizyty w urzędzie,
- doprecyzowanie zasad składania wniosków o dowód dla dziecka (wyłącznie przez rodzica z pełną władzą rodzicielską),
- możliwość elektronicznego zgłaszania utraty dowodu dziecka,
- rozszerzenie zakresu weryfikacji tożsamości przez urzędników (dostęp do rejestru PESEL, rejestru stanu cywilnego oraz Rejestru Dokumentów Paszportowych),
- możliwość unieważniania dowodów przez konsula,
- wprowadzenie obowiązku informowania o unieważnieniu dowodu w przypadku zmiany danych,
- możliwość przywrócenia ważności dokumentu (w przypadku oczywistej omyłki urzędnika – dotyczy dowodów bez warstwy elektronicznej),
- rozszerzenie zakresu danych gromadzonych w Rejestrze Dowodów Osobistych,
- dostęp do dokumentacji zmarłego członka rodziny dla osób najbliższych.
Akty stanu cywilnego – koniec obligatoryjnych „danych krytych”
Jedną z istotniejszych zmian jest rezygnacja z obowiązkowego wpisywania tzw. danych krytych (fikcyjnych danych ojca) w aktach urodzenia w sytuacji, gdy ojcostwo nie zostało ustalone.
Projekt przewiduje:
- fakultatywność wpisywania danych ojca,
- możliwość złożenia wniosku o sprostowanie wcześniejszych aktów zawierających dane przesłaniające.
Zmiana ma odpowiadać na problemy obywateli – zwłaszcza przebywających za granicą – oraz postulaty środowiska urzędów stanu cywilnego i RPO.
Paszporty – doprecyzowanie procedur i nowe zasady odmowy
Nowelizacja obejmuje także ustawę o dokumentach paszportowych. Wśród proponowanych rozwiązań znajdują się m.in.:
- doprecyzowanie procedur przy odmowie wydania lub unieważnieniu paszportu,
- możliwość zwrotu nadpłaconej części opłaty paszportowej,
- wniosek online dla dziecka wyłącznie w przypadku posiadania numeru PESEL,
- rozszerzenie katalogu danych wykorzystywanych do weryfikacji tożsamości,
- możliwość odmowy przyjęcia wniosku przez konsula w przypadku braku potwierdzenia obywatelstwa,
- możliwość przywrócenia ważności paszportu w razie oczywistej omyłki,
- dostosowanie przepisów do wymogów Konwencji wiedeńskiej w zakresie dokumentów dla rodzin dyplomatów.
Obywatelstwo polskie – szerszy dostęp do danych
Projekt zakłada również rozszerzenie dostępu ministra właściwego do spraw wewnętrznych do danych z Rejestru Dowodów Osobistych oraz Rejestru Dokumentów Paszportowych w postępowaniach dotyczących m.in.:
- nadania obywatelstwa polskiego,
- uznania za obywatela,
- przywrócenia obywatelstwa,
- zrzeczenia się obywatelstwa,
- potwierdzenia posiadania bądź utraty obywatelstwa.
Reforma w kierunku cyfryzacji i uproszczeń
Projektowana nowelizacja łączy uproszczenie procedur z dalszą cyfryzacją administracji. Zmiany mają objąć zarówno obywateli korzystających z usług urzędowych, jak i organy administracji realizujące zadania w zakresie tożsamości i statusu prawnego obywateli.
